> Marek Uziało: Endecja i polski ruch narodowy w przedwojennym Wilnie - Narodowcy.net

Marek Uziało: Endecja i polski ruch narodowy w przedwojennym Wilnie

To, że Wilno kojarzy się głównie z pierwszym marszałkiem Polski Józefem Piłsudskim wie przeciętny Polak. Jednak wilniucy byli dalecy od sympatyzowania ze swoim rodakiem, czy też z ludźmi związanymi z nim. To Wilno było miastem endeckim, sympatyzującym z architektem niepodległej Polski – Romanem Dmowskim.

Już po wyzwoleniu Wilna 19 kwietnia 1919 r. na Wielkanoc endecy wygrali wrześniowe wybory do Rady Miejskiej m. Wilna. Grupa Polska Chrześcijańsko-Narodowa zdobyła 31 mandatów z 48. To był pierwszy taki sukces obozu endeckiego w tym mieście, zwanym przez Piłsudskiego „miłym”.

Po ponownym wyzwoleniu Wilna przez “zbuntowanych” żołnierzy Żeligowskiego i utworzeniu Republiki Litwy Środkowej, na której czele stanął sam generał Łucjan Żeligowski, endeckie Zgrupowanie Stronnictw i Ugrupowań Narodowych ponownie osiągnęło sukces. Wygrali wybory do Sejmu Litwy Środkowej (styczeń 1922), zwanego także Wileńskim, zdobywając 43 mandaty z 109. Wicemarszałkiem Sejmu Wileńskiego został dr Zygmunt Fedorowicz. To dzięki jego usilnym staraniom Ziemia Wileńska została przyłączona do państwa polskiego.

Po włączeniu Litwy Środkowej do Polski (kwiecień 1922) endeckie Wilno oraz Ziemia Wileńska (od 1926 r. Województwo Wileńskie) było reprezentowane w Sejmie RP przez Aleksandra Zwierzyńskiego, który był wicemarszałkiem Sejmu w latach 1922-1928. Wilniucy bardzo chętnie oddawali swe głosy za endeków. Już w wyborach parlamentarnych w 1922 w okręgu Wilno i Wilno-Troki wilniucy oddali co trzeci głos na Chrześcijański Związek Jedności Narodowej. Po zamachu majowym (1926) w wyborach w 1928 r. Lista Katolicko-Narodowa otrzymała 22%, a w wyborach w 1930 r. na endeków głosował co piąty wilniuk. W wyborach w 1935 r. i w 1938 r. Stronnictwo Narodowe, jak i inne opozycyjne wobec sanacji stronnictwa, nie miały żadnych szans. Przed wybuchem wojny we wrześniu 1939 roku endecy w czerwcu po raz kolejny wygrali wybory do Rady Miejskiej m. Wilna, pokonując sanacyjny OZON.

W Wilnie w okresie międzywojennym działała największa organizacja akademicka II RP – Związek Akademicki „Młodzież Wszechpolska”, który został założony przez Piotra Kownackiego. Na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie (USB) działały organizacje narodowców, takie jak Korporacja “Filomatia Vilnensis” oraz Korporacja “Polesie”. W USB narodowcy wydawali swe czasopisma z ramienia endeckiego “Dziennika Wileńskiego”: “Legion” czy też “Ruch Młodych”. W Wilnie także działał Obóz Wielkiej Polski (OWP), Obóz Narodowo-Radykalny (ONR), partia Stronnictwo Narodowe, a także Partia Narodowych Socjalistów. Wileńska endecja wydawało pismo “Dziennik Wileński”, który był wykupiony w 1920 przez Aleksandra Zwierzyńskiego. “Dziennik Wileński” wydawał po 1500-2000 egzemplarzy rocznie. Siedziba redakcji znajdowała się przy ulicy Dominikańskiej 4, a później przy ulicy Mostowej 1. Naczelnym redaktorem był Stanisław Cywiński. Do pisma pisał dr Zygmunt Fedorowicz, Aleksander Zwierzyński oraz studenci z USB. Od 1938 roku “Dziennik Wileński” ukazywał się pod nazwą “Głos Narodowy”, którego redaktorem był Stefan Łochtin. Taka zmiana nazwy zaszła po napaści oficerów Wojska Polskiego z Garnizonu Wilno w 1938 na siedzibę redakcji “Dziennika Wileńskiego” za sprawą „obwarzanka”.

W styczniu 1938 roku ukazała się praca Melchiora Wańkowicza “C.O.P – ognisko siły: Centralny Okręg Przemysłowy”. Ta książka dość szybko doczekała się recenzji “Dziennika Wileńskiego”. Omawiając książkę M. Wańkowicza Stanisława Cywiński napisał na łamach pisma słowa, które stały się przyczyną jego osobistej tragedii:

Wańkowicz […] daje szereg żywych obrazków tego co widział, no i tego czego nie widział, ale co ma powstać w najbliższym, w tym sercu Polski, zadając kłam słowom pewnego kabotyna, który mawiał o Polsce, że jest jak obwarzanek: tylko to coś warte, co jest po brzegach, a w środku pustka.

Recenzja spokojnie przeszła przez filtr cenzury, dopóki nie ukazał się komentarz do recenzji w dwutygodniku “Naród i Państwo”. Ten artykuł 14 lutego 1938 r. przeczytał generał Stefan Dąb-Biernacki, który postanowił tego samego dnia samodzielnie wymierzyć sprawiedliwość. Zebranym oficerom w orderach i broni krótkiej generał powiadomił o tym, że cześć Marszałka została zbezczeszczona i trzeba wymierzyć sprawiedliwość. Oficerowie poszli do domów S. Cywińskiego, A. Zwierzyńskiego i dra Z. Fedorowicza oraz do siedziby redakcji “Dziennika Wileńskiego”. Cywińskiego pobito w domu na oczach jego przerażonej żony i 14-letniej córki. Dwóch pozostałych redaktorów oficerowie nie znaleźli w ich domach i poszli w stronę redakcji. W siedzibie redakcji ucierpieli wszyscy obecni w tej chwili ludzie, bez względu na płeć. Warszawski sąd skazał Cywińskiego na 3 lata więzienia (powrócił po 5 miesiącach) i wywieźli go do Berezy Kartuskiej. Trafił tam rownież Piotr Kownacki, Witold Świerzewski, szef wileńskiego MW i Stefan Łochtin, prezes Koła Wileńskiego MW i OWP, którzy protestowali za sprawą Cywińskiego. Po tych wydarzeniach działalność SN w Wilnie została zawieszona, a dr Fedorowicz wyjechał z Wilna.

Gdy wybuchła wojna wileńscy działacze MW, OWP, ONR stanęli do walki w obronie Wilna i ojczyzny, a po klęsce wrześniowej działali w podziemiu, w Okręgowej Delegaturze Rządu w Wilnie, na czele której stanął Delegat Rządu dr Fedorowicz. Po zakończeniu Operacji “Ostra Brama” Sowieci rozpoczęli aresztowania delegatury. W sierpniu 1944 aresztowano dra Zygmunta Fedorowicza, a w 1945 Aleksandra Zwierzyńskiego, który był wiceprezesem Rady Jedności Narodowej (był sądzony w tzw. procesie szesnastu i został skazany na 10 więzienia). Tak zakończyła się historia endecji w Wilnie. Po wojnie część przedwojennych endeków wybrało emigrację i tam działali w rządzie emigracyjnym w strukturach SN. Ci, którzy pozostali w Polsce Ludowej mieli trudności z znalezieniem pracy w swoim zawodzie.

Zygmunt Fedorowicz (1889-1973) – polski zoolog, nauczyciel, dyrektor Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie, redaktor “Dziennika Wileńskiego”, działacz SN, wicemarszałek Sejmu Wileńskiego (1922), radny m. Wilna, w czasie wojny Delegat Rządu na Okręg Wileński.

Aleksander Zwierzyński (1880-1958) – wicemarszałek Sejmu II RP, poseł na Sejm Wileński (1922) oraz poseł na Sejm RP, członek Ligi Narodowej, redaktor “Dziennika Wileńskiego”, w czasie wojny przewodniczący Stronnictwa Narodowego, wiceprezes Rady Jedności Narodowej (1944), sądzony w “procesie szesnastu”.

Witold Świerzewski (po lewej), Piotr Kownacki (po środku), Stefan Łochtin (po prawej):

Witold Świerzewski (1913‑1988), jeden z  liderów obozu narodowego w  Wilnie, filister K! „Polesia”, ostatni prezes wileńskiego MW i szef sekcji akademickiej SN, prezes „Bratniej Pomocy” Studentów USB, dziennikarz Dziennika Wileńskiego i Głosu Narodowego. Absolwent prawa na USB, adwokat. Więzień obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej. W czasie okupacji kierownik Wydziału Bezpieczeństwa w Okręgowej Delegaturze Rządu na Kraj w Wilnie. Aresztowany przez gestapo jesienią 1943 r., zwolniony wraz ze sporą grupą żołnierzy AK w kwietniu 1944 r., następnie przebywał w Warszawie. Po powstaniu we władzach konspiracyjnych SN. Ukrywał się pomiędzy 1947 a 1955 r. Władze komunistyczne uniemożliwiły mu powrót do zawodu adwokata. Nauczyciel kolejnych pokoleń młodych narodowców.

Piotr Kownacki (1895‑1942), adwokat, ochotnik w wojnie o niepodległość i granice 1919‑1920; odznaczony Krzyżem Walecznych. Założyciel MW w Wilnie. Działacz OWP i SN, więzień obozu w Berezie Kartuskiej, faktyczny kierownik struktur konspiracyjnych SN i NOW w  pierwszym okresie okupacji w  Wilnie. Przedostał się następnie do Warszawy, gdzie był jednym z  redaktorów podziemnego pisma Walka, aresztowany przez Niemców, zginął w  Oświęcimiu w czerwcu 1942 r.
Stefan Łochtin (1911‑1962), działacz OWP i SN, prezes wileńskiego MW, członek władz MW na USB, redaktor Dziennika Wileńskiego i Głosu Narodowego. Więziony wraz z Witoldem Świerzewskim w obozie w Berezie Kartuskiej. W czasie wojny walczył w szeregach 2. dywizji strzelców pieszych we Francji. Po kampanii francuskiej internowany w Szwajcarii. Po wojnie na emigracji w Londynie. Do 1957 r. należał do SN, z którego wystąpił. Pracownik sekcji polskiej radia BBC.

Komentarze